24 Nisan 2013 Çarşamba

Tanpınar, Tanpınar...

Sempatilerim var. Şüphesiz İsmet Paşa’yı seviyorum, hem çok seviyorum ve beğeniyorum. Bunun dışında inkılâpların taraftarıyım ve dil meselelerindeki ifratlar hariç, geriye dönmek, bir adım bile istemem.”

A.H.Tanpınar, Seçmeler

Modernleşmeci bir perspektiften bakarsanız Rönesans gerici bir faaliyettir” diyen Besim Dellaloğlu, Tanpınar’ın “devam ederken değişmek, değişirken devam etmek” vurgusunu ele alır. Gelenekle modernleşme arasındaki ilişkinin Batı’da ve bizde farklı şekillerde değerlendirildiğini ileri sürer. Batı’ya özgü olan modernliğin Rönesans ve Reformasyon’dan başlatıldığında geleneğe yüklenen anlam ile Türkiye’deki modernleşme çalışmalarında geleneğe yüklenen anlam arasında derin bir uçurum vardır. Dellaloğlu, Türkiye’de modernliğin geleneğin reddi anlamı taşırken Batı’da geleneğe ait köklere dönüşün bir sonucu olduğunu söyler ve Rönesans’ın kadim Yunan’a dönüş, Reformasyon’unsa dinî sahada geleneğe ait olanın toplumsal bir dille yeniden söylenmesi olduğunu belirtir. Tanpınar’ı da bu bağlamda tartışırken onun geleneğe bakışının da bugün üzerinden olduğunu, geçmişin peşinde olmadığını, sadece tıpkı Batı’daki gibi ilerlerken “modernleşme zihniyetinin, geçmişle arasına koyduğu derin ve güçlü duvarlara delik açıp arada ufak temaslar, gidiş gelişler inşa etmek” istediğini yazar. (Dellaloğlu,2012:182-190)
Gelenek lafzını kadim ve dinî mânâ ile değil de toplumsal bir törenin, ananenin nakledilmesi, toplumsal hafızanın her nesilde yeniden canlandırılması anlamında ele aldığımızda Avrupa’da zuhur eden modernliğin ve onun lisan, felsefe, bilim, kültür, sanat ve iktisat –ve hatta din- öznellikleriyle beliren her türlü neticesinin müşterek köklerine erişmek için Ortaçağ’ın gerisine gitmek gerekmektedir. Avrupa’nın sanat ve düşünce ürünlerinin sahiden anlaşılabilmesi için mitolojisinin bilinmesi gerektiği de iddia edilmiştir ki (Bayladı,2007:12) düşüncenin yaslandığı arketiplerin yaradılış öyküsü (Eliade) olarak zamanı bütünlemesi yönünden  bu, aşırı-yorum sayılamayacak kadar ciddidir.