27 Mayıs 2017 Cumartesi

Medeniyet Bir Mittir

"Toplum içindeki iktidar, nihaî sosyalizasyon süreçlerini belirleme gücünü ve dolayısıyla gerçekliği üretme gücünü de içerir. Her hâlükârda, oldukça soyut sembolleştirmeler (yani, somut gündelik hayat tecrübesinden büyük oranda uzaklaşmış teoriler), empirik destekten ziyade sosyal destek tarafından onaylanırlar.

P. Berger ve T. Luckmann, “Gerçekliğin Sosyal İnşâsı”

Medeniyet, gelenek, toplum, insanlık gibi “büyük” kavramların modern döneme ait olmaları aydınlanmış olmakla ya da rasgele bir tercihle ilgili değildir. Bu tür kavramlar, kavram olmak bakımından modern felsefenin özne temelli epistemolojisinin, bir anlayış modelinin ürünüdürler: Felsefî anlamıyla kavramın işaret ettiği “tümel” ya da genelin, tikelden hareketle inşâ edildiği tümevarımcı yöntem ile öznel idealizmlerin sentezci bir yoğurumu olarak değerlendirilmeleri olanaklıdır. Zaten bütün bilimsellik iddialarının da içinde bulunduğu bu öznel tasnifçilik, bilhassa insan topluluklarını gruplandırma ve onlar üzerinden gruba bağlı olarak değişen yöntemler uygulama aracılığıyla bir sosyal bilimler uğraşı var edebilmiştir. Antropoloji ve sosyolojinin çalışma alanları için erken dönemlerde yapılan tanımlanma biçimlerinin etno-merkezci yöntemi de dikkate alınırsa, aynı dönemde ulus-devlet yapılanmalarına eşlik eden civilisation söyleminin de söylem döngüsüne dâhil olması tesadüf olarak görülemeyecektir: Bu söylemlerde medenîleşmek, ulus bilinciyle var olmak ile neredeyse özdeştir.

Civilisation kavramının XVIII. yüzyıl Fransa’sında, Ortaçağların hâkim dili Latincedeki “civil” sözcüğü üzerinden icadı, antik Yunan’a kadar giden bir tarih inşâsıyla ilgiliydi: Modern Avrupa, civil ile işâret edilen politik özneyi neredeyse tüm içeriğiyle benimsemiş olacaktı ki kentin dışında, Yunanca bilmeyenleri ifade eden “barbar”ı da modernleştirerek Avrupa-dışı’nı medenî olmama derecelerine göre ayırdı. Medeniyet de bu ayırma işleminin kendisinden başka bir şeye karşılık gelmemektedir. Yani medeniyet, bir bilme tarzının sıradan tasnifiyle üretilmiş bir nazariyeden ibarettir.

19 Mayıs 2017 Cuma

Kendini Bilen Tin: Hegel ve “Tarihte Akıl” İçin Bir Not

"Yalnızca bir ideal olarak kalmayan bu tanrısal ide’nin salt ışığı altında, dünyanın gidişinin çılgın bir şey olduğu yanılsaması ortadan kalkar. Felsefe tanrısal ide’nin içeriğini, gerçekliğini tanımak ve hor görülen gerçekliği savunmak ister. Çünkü tanrısal yapıtı algılamak usun işidir.
Bunun dışında gerçeklik denen şeyi felsefe kuşkuyla karşılar: bir şeyler görünmektedir; ama kendinde ve kendi için gerçekliği yoktur. Felaket ve olayların çılgın gidişi karşısında bir avuntu sözkonusu olabilir. Öte yandan avuntu, olmaması gereken bir kötülüğü olsa olsa unutturur. Avuntunun yeri sonlu şeylerin dünyasıdır. Oysa felsefe bir avuntu değildir: daha fazla bir şeydir; felsefe uzlaştırır; haksızlık gibi gözüken gerçekliği us düzeyine yükseltir; onun ide’de temellendiğini, usun bununla tatmin olduğunu gösterir. Çünkü us tanrısaldır. Usa temel olan içerik tanrısal ide’dir ve özü gereği Tanrı’nın planıdır."

Hegel, “Tarihte Akıl”

Hegel açısından “nesnel akıl”, modern dünyada olguların gözlemine ilişkin ileri sürülen “nesnellik/objektivizm” ile ilgili bir kavram olmayıp Tin'in kendini gerçekleştirmesinin biçimidir. –Tin'in belirlenimi öznel olanın açığa çıkışı demektir, öznel olan sonlu olmak yönünden bir ilkeden gelir ki bu ilke Tin'dir. Nesnellik bu anlamda Hegel için “dolayımsızlık” demektir –ki bu, ancak mutlak olan Tin için geçerli bir nitelik. Tin, özneler aracılığıyla kendi dolayımsızlığını aşarak kendini gerçekleştirir. Onun dolayımsız olan doğası aynı zamanda onun nesnelliğini gösterir.

Örneğin insana dair olarak “biz sonluyuz” ifadesi ile nesnelliği insan öznesinden ayrı saydığı görülür: “Biz bir nesneye sahip olmamızdan dolayı sonluyuz. Benim sonum neresiyse, nesnenin başladığı yer orasıdır” (“Din Felsefesi Dersleri”). Nesneyi bilgi nesnesi, yani öznenin bildiği şey olarak tanımlarsak insan ile nesne arasında bir sınır söz konusudur; bilinen şey bilenden ayrılmıştır. Oysa Tin’in, mutlak olması bakımından bilmesinde, bildiği şey ile kendi varlığı arasında bir farklılık bulunmaz. Yani Tin’in bilmesi, kendini bilme olacağı için onun nesnesi de sadece kendisidir. Tin, kendini dolayımsız olarak bilir. Nesnelliğin koşulu da bu dolayımsızlıkta yatar. (Burada Husserl hatırlanırsa; insanın bilmesi her halükârda “bir şey olarak” bilme olduğu için, insan ancak dolayımlı olarak, bir şeyi en azından varlık olarak bilmek gibi bir sınırlılık içindedir. Husserl’in fenomenolojik indirgemesinin “transandantal” yönü bu kapsamda anlaşılabilir: Fenomenolojik indirgeme, başta psikolojik olan olmak üzere verili olanın bilgisini aşmak ve nesneyi kavram olarak kendinde bilme yöntemidir –ennihaye bu, Hegel ile aynı idealist düzlemde buluşmaları yönünden “müşterek” bir tutumdur, yani nesneyi kavrama indirgeme.)

Öz olarak denilebilir ki Tin’in bilmesinin nesnelliği, onun kendi dolayımsızlığıyla ilgili olduğu için gerçek bir nesnelliktir. Der ki Hegel, “Tin özünde kendi etkinliğinin sonucudur: etkinliği, dolaysızlığı aşmak, yadsımak ve kendine dönmektir. Tin özgürdür: dünya-tini, dünya-tarihinde kendi özünü gerçekleştirmeye, üstün olduğu noktaya varmaya çabalar. Eylemi kendini bilip tanımaktır; bu da bir solukta olmaz, basamak basamak gerçekleşir” (“Tarihte Akıl”).

8 Mayıs 2017 Pazartesi

Nocturnal Animals: Gece Okuru, Metin ve Mimesis

“…mutato nomine, de te fabula narratur.”

Horatius

Bir şeyi anlamlı kılan, o şeyin kendi özellikleri değildir hiçbir zaman ya da özellik, söylenildiği kadar özsel bir şey değildir. Anlam imal eden beşer denilenin de bir yankı olduğu için herhangi bir özelliği yoktur fezanın sonsuz titreşimi içinde –başlar ve biter nota kâğıdının bir yerinde: en düşük frekanslı gürültü patırtı en hayırlı olanıdır, sesi en az duyulanıdır doğruya en yakını. Anlamı var eden, bir şeye bir göz ile bakmaktır, onu görme tarzıdır: Çocuksu bir masumiyet ile aranana tanrısal inayet denilir mesela, şayet eldeki masumiyetin feneriyse ancak o vakit Tanrı bir İyi Olan diye anlamlanır. Erkekten korunabilen bir rahimden doğabildiği gibi İyi Olan’ın, erkeksi zayıflık da güvenlik kaygısıyla göğsünü yumruklayan bir erkeğe kendini satan primat dişiliğin gözünde ortaya çıkabilir -Nuh'un gemiye yüklediği gen diziliminden sarkan bir gece hayvanının korku dolu gözlerinden etrafa saçılan şiddettir çünkü içinde raks ettiği sürüyü de güce taptıran. Öyle ya, bakarak olur insan –Tanrı’ya ya da maymuna ve çıplak olduğu için gerçek, bakarak giydirilir anlam…

* * *

Bir metnin ne olduğu üzerine tefekkürle, bütünlüğün bir nesne olarak alındığında kişinin ondan kopacak olması gibi metin kavramının da daha en başından yazıdan ayrıştığı görülür: Yazı, metin üretme yollarından birisiyse de tek yol değildir. Okuma eğilimine sahip birisi için her şeyin bir metin olarak anlam kazanması mümkündür. Okumayı bilmek yeterli olduğunda en ucuz okuyucunun kitap okuyucusu olduğu da söylenebilecektir –boş ve gereksiz bir okuma biçimidir nihayet şayet ondan işâretler aracılığıyla bir aktarım, emip beslenme umuluyorsa. Okuma, insanın yüzündeki veya bedenindeki hareketleri okumaktan karanlığı anlamlı kılan yıldız yorumculuğuna, tabiatı gözlemleyerek mevsimleri tasnif etmekten bir mürekkep diye bilinen denizlerin koyuluklarına dalmaya kadar birçok biçime bürünebilir. Şu hâlde okumanın bu genişliği içerisinde söylenirse metin kavramının da her şeyi kuşatıcı bir nesnelliğe sahip oluşunu temin eden -bütünlükle kişi arasındaki- bağıntı da açıklık kazanır: Her şey okunabiliyorsa ve her şeyi okuyarak anlayabiliyorsa insan, her şey metin olarak var demektir.

Bir metni okuma eylemi rastgele bir şey değildir. Çünkü bir metni okumak insanın sadece kendinden başlayacağı bir belirlenim içinde olasıdır: Bir rüyayı görmenin anlamına ancak rüyayı görenin -ve yani rüyacı denilen musavvirin- tasavvur âleminden hareketle erişilebileceği gibi bir metni okumak da ancak okuyanın tasavvur âlemi ile belirlenmiştir. Aristoteles’in şeyleri Tanrı’nın tasavvurunun nesnelerinden ibaret belirlenimler olarak nitelemesi hatırlanırsa, okuyanın okuduğu metinde karşılaştığı nesnelerin de ona mahsus birer ilmî suret oldukları daha açık olacaktır: Şeylerin büyük planda Tanrı’nın (Büyük Rüyacı ya da el-Musavvir) tasavvurunda değer kazanmaları gibi aynı zamanda küçük planda da insanın tasavvurunda bir karşılıkları mevcuttur: İnsan, dünyasını bunlarla örerken onları büyük bir metnin parçaları olarak bir yerlere yerleştirir ve böylece her şey de ancak bir konum itibariyle değer ile yüklenir. Değerin bir değeri yoktur bu sebepten, anlamın bir anlamının olmaması gibi; el-Musavvir’in değerine özdeş olmadıkça bireysel bir pranga olarak kişiyi zincirlediği bir sistemle bütünleşik tutar en fazla –değerler, köleliğin ifadeleridir ama köleliğin de dereceleri vardır. Neticede okuyan, okuma eylemi ile gördüğü metni o şekilde okumuş olmakla kendini metne bağımlı kılmış olmaktadır.