Bu çalışma, "medeniyet" kavramının 19. Yüzyıl Osmanlı entelektüel gündemine girişini ve bu kavramın Batı dillerindeki "civilization" terimine karşılık olarak üstlendiği semantik rolleri analiz etmektedir. Makalede, kavramın sadece geniş bir kültür havzasına işaret eden yönü değil, aynı zamanda dönemin ilerlemeci tarih anlayışıyla bağlantılı olarak ilkellik ve vahşiliğin karşıtı bir konumda nasıl inşa edildiği ele alınmaktadır.
Çalışma boyunca, Osmanlı modernleşme süreci içerisinde yazarların medeniyet kavramının kullanım örnekleri, toplumsal ve entelektüel dönüşüm ekseninde eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Kavramın, Osmanlı aydınının dünyayı ve kendini konumlandırma çabasındaki yeri felsefi ve sosyolojik bir perspektifle tartışmaya açılmaktadır.
Makale özeti:
“Medeniyet” kavramı Osmanlı entelektüel gündemine 19’ncu yüzyılda girmiştir. Kavram, Avrupa dillerinde kullanılan “civilization” ve “civilisation” sözcüklerine bir karşılık olarak kullanılmıştır. “Medeniyet” ile her ne kadar geniş bir kültür çevresi fikrine gönderme yapılması söz konusuysa da aynı zamanda ilkellik ve vahşiliğin karşıtı bir duruma gönderme de söz konusudur. Avrupa tarihi açısından “civilisation/civilization” ile dönemin ilerlemeci tarih anlayışına uygun bir çerçevede Avrupa medeniyeti kastedilmektedir. Söz konusu anlayış, özellikle evrim kuramının etkisiyle ortaya atılan sosyal darwinist bakış açısını yansıtır. Buna bağlı olarak geri kalmış ülkelere “civilisation aktarımı”ndan söz edilmekte, ticarî ve askerî faaliyetlerle birlikte sömürgeci uygulamalara meşruiyet de kazandırılmaktadır. Osmanlı entelektüeli açısından “medeniyet”, bir taraftan Avrupa toplumlarının ilerlemişliği fikri, diğer taraftan hakiki gelişmişliğin tarihsel İslam toplumlarına has olduğu fikri çerçevesinde farklı bağlamlarda kullanılır. “Medeniyet” ve “İslam medeniyeti” terkibi şeklinde kullanılan kavram dönemin aydınlarının siyasî tutumlarına göre değişkenlik kazanır. Genel olarak Batı medeniyeti örnek alınarak Osmanlı toplumu için bir rehber olarak görülen “medeniyet” kavramının kullanımında örtük veya açık olarak ilerlemecilik, sanayi aktarımı, kültür aktarımı ve toplumsal/siyasî değişme talepleri yer almaktadır. İslamcı aydınlar içinse “medeniyet” kavramının bu kullanımına ilave olarak olgun ve gelişmiş bir toplum yapısının İslam tarihi içinde bulunabileceği ve Batı’nın sanayisi ve tekniğini almakla birlikte ahlâk ve fazilet kaynağı olarak İslam’ın öngördüğü toplumsal yapının tesis edilmesi gerektiği fikri öne çıkarılmaktadır. Bu çalışmada “medeniyet” kavramının tarihsel ve sosyolojik yönü ele alınmakta ve kavramın içeriği ile bazı Osmanlı aydınlarının kavramı kullanma biçimleri örneklenerek “medeniyet”in Osmanlı modernleşmesi sürecinde nasıl algılandığı çözümlenmektedir.
Yayınlandığı Dergi: Journal of Turkish Studies
DOI Numarası: 10.7827/TurkishStudies.78547
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder